สายน้ำแห่งประวัติศาสตร์ วิถีชีวิต เศรษฐกิจ การเกษตร
    ด้วยพระราชศรัทธาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่มีต่อองค์พระปฐมเจดีย์ เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นครองราชย์ในปี พ.ศ. 2394 ได้โปรดให้บูรณะองค์พระปฐมเจดีย์ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2396 ถือเป็นการบูรณะวัดที่ใหญ่ที่สุดตลอดรัชกาลของพระองค์ท่าน โปรดให้เจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดีเป็นแม่กองขุดคลองเจดีย์บูชาเชื่อมระหว่างแม่น้ำนครชัยศรีถึงองค์พระปฐมเจดีย์ และขุดคลองมหาสวัสดิ์เชื่อมคลองบางกอกน้อยกับแม่น้ำนครชัยศรี เพื่อใช้เป็นเส้นทางเสด็จพระราชดำเนินจากพระบรมมหาราชวังไปนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ คลองมหาสวัสดิ์เป็นคลองขุดที่กว้างที่สุดในรัชกาลที่ 4 คือ 14 เมตร ยาวประมาณ 27 กิโลเมตร ขุดเสร็จใน ปี พ.ศ. 2403 พระราชทานนาม "คลองมหาสวัสดี" เพื่อให้คล้องกับคลองเจดีย์บูชาและมีคลองที่ขุดขึ้นในภายหลังรวมเป็น 4 คลอง ในรัชกาลนี้ คือ คลองเจดีย์บูชา คลองมหาสวัสดี คลองภาษีเจริญ คลองดำเนินสะดวก

ในสมัยรัชกาลที่ 5 โปรดให้ขุดคลองทวีวัฒนาเชื่อมระหว่างคลองมหาสวัสดิ์และคลองภาษีเจริญ เพื่อเป็นการแก้ปัญหาการตื้นเขินของคลองทั้ง 2 ขุดเสร็จในปี พ.ศ. 2421 และขุดคลองนราภิรมย์เชื่อมต่อระหว่างคลองมหาสวัสดิ์และแม่น้ำนครชัยศรีที่ลำพญา เพื่อเป็นการนำน้ำดิบมาเลี้ยงทุ่ง 2 ฝั่งคลอง ถึงคลองภาษีเจริญ

ภายหลังการขุดคลองมีประชาชนอพยพเข้ามาทำกินและตั้งบ้านเรือนเกิดเป็นชุมชน เช่น วัดสุวรรณาราม ศาลายา วัดมะเกลือ มหาสวัสดิ์ เกิดเป็นวิถีชีวิตในการประกอบอาชีพ เช่น ทำนา ทำสวนผลไม้ นาบัว การทำบุญเนื่องในเทศกาลต่าง ๆ

คลองดังกล่าว ใช้เป็นเส้นทางในการสัญจร ค้าขายและขนส่งสินค้า โดยเฉพาะน้ำตาลจากอ้อยและข้าว ต่อมาเมื่อมีทางรถไฟและถนนรถยนต์ การขนส่งทางน้ำก็ลดความสำคัญลง ประกอบกับมี น้ำแห้งในฤดูแล้งและการมีประตูน้ำที่ฉิมพลีและงิ้วราย ทำให้การเดินทางผ่านเข้าออกคลองมหาสวัสดิ์ไม่สะดวกเท่าที่ควร

เมื่อพื้นที่บริเวณดังกล่าวเจริญขึ้น มีโรงงานอุตสาหกรรม การเลี้ยงสัตว์โดยเฉพาะหมู การมีบ้านจัดสรรเพิ่มขึ้น ก่อให้เกิดภาวะน้ำเสีย นอกจากนี้ยังมีผู้อพยพมาตั้งบ้านเรือนอยู่ริมคลองซึ่งกรมชลประทานได้เวนคืนเพื่อประโยชน์ในราชการกรมชลประทานแต่โดนบุกรุกจำนวนมาก

ในปี พ.ศ. 2554 ได้เกิดอุทกภัยครั้งใหญ่ในพื้นที่ทุ่งพระพิมลรัฐบาลได้มีโครงการบริหารจัดการน้ำโดยสร้างถนนยกสูงเป็นคันกั้นน้ำฝั่งตะวันตกของกรุงเทพมหานคร (ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำนครชัยศรี) จากคลองพระยาบันลือลงมาถึงงิ้วรายและใช้ถนนศาลายา – นครชัยศรี เป็นคันกั้นน้ำแนวที่ 3 พร้อมติดตั้งเครื่องสูบน้ำในพื้นที่ป้องกันดังกล่าว

17 พฤษภาคม พ.ศ. 2553 เนื่องในโอกาส 150 ปี แห่งการขุดคลองมหาสวัสดิ์ อำเภอพุทธมณฑล โดยสภาวัฒนธรรม อำเภอพุทธมณฑล มหาวิทยาลัยมหิดล องค์การบริหารส่วนตำบลศาลายาและหน่วยงานต่าง ๆ ในอำเภอพุทธมณฑล ได้มีการจัดกิจกรรมเฉลิมฉลองคลองมหาสวัสดิ์

มหาวิทยาลัยมหิดล โดยกลุ่มวิลัยภารกิจชุมชนได้มีการระดมความคิดเห็นของผู้เกี่ยวข้องในพื้นที่อำเภอพุทธมณฑล เพื่อเป็นวาระของอำเภอและมีความเห็นว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นปัญหาที่สำคัญและเห็นควรให้มีการพัฒนาคลองมหาสวัสดิ์เพื่อไปสู่เป้าหมาย "ตลิ่งสวย น้ำใส" มีการจัดทำกิจกรรมต่าง ๆ อาทิเช่น

- การจัดทำเขตรักษาพืชพันธุ์ที่บริเวณหน้าวัดสาลวัน ตั้งแต่สะพานรถยนต์ ข้ามคลองมหาสวัสดิ์ไป ถึงสี่แยกศาลายา ซึ่งเป็นจุดตัดของคลองมหาสวัสดิ์และคลองทวีวัฒนาและคลองนราภิรมย์>
- การจัดกิจกรรมล่องเรือเพื่อศึกษาวิถีชีวิตและวางแผนแก้ปัญหา
- การปลูกต้นไม้บริเวณริมคลองเพื่อความสวยงาม การใช้เป็นร่มเงาและแหล่งอาหาร
- การกำจัดผักตบชวาโดยทำเป็นที่นอนสัตว์ทดลองของชุมชนวัดมะเกลือและการทำทุ่นป้องกัน ผักตบชวาและปลูกผักบุ้งที่ตำบลศาลายา
- การพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงเกษตรคลองมหาสวัสดิ์
- การฟื้นฟูประเพณีตักบาตรท้องน้ำและการแข่งเรือประเพณี

แนวทางการพัฒนาสายน้ำ

1. การปรับปรุงสิ่งแวดล้อม การกำจัดผักตบชวา
2. การสร้างแห่ลงอาหารริมคลอง เพื่อความมั่นคงทางอาหาร
3. การอนุรักษ์พื้นที่เกษตรเพื่อเป็นการรักษาพื้นที่สีเขียว
4. การฟื้นฟูประเพณีและวัฒนธรรม
5. การพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว
6. การเตรียมพร้อมสำหรับรับมือภัยพิบัติจากอุทกภัย

นายแพทย์วัฒนา เทียมปฐม
ปราชญ์ชุมชนอำเภอพุทธมณฑล
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
เมนูชุมชน
 
ชิม ชม ช๊อป
  - พุทธมณฑล
สื่อ
 
คลังภาพ
วีดีโอคลิป
 
ปฏิทินชุมชน
 ปฏิทินมหาวิทยาลัย
 
 
 Copyright © 2015 CRCD พันธกิจสัมพันธ์มหาวิทยาลัยมหิดลกับสังคม, Mahidol University. All rights reserved.